Antropologia zawsze była, zawsze jest, i zawsze będzie zaangażowana. Nie jest przecież dla nas istotne to, jaką problematyką się zajmujemy - istotne jest to, jakimi narzędziami dysponujemy. Czy więc będzie to kwestia wykluczenia społecznego, pytanie o istotę i miejsce antropologii (antropologa) w strukturach wielkich korporacji, czy też - nieśmiertelne już wręcz - różnice statusów kobiet i mężczyzn na rynku pracy, narzędziem antropologa zawsze będzie rozmowa z człowiekiem i nieodłącznie z tym związana obserwacja jego praktyk. I nie ważne jest również to, gdzie i u kogo szukamy inspiracji do snucia naszych refleksji i pisania naszych opowiadań. Dlaczego bowiem mamy wybierać pomiędzy strukturalizmem a fenomenologią i hermeneutyką? Dlaczego mamy być albo modernistami, albo postmodernistami? Przecież to wszystko zdaje się być wtórne i mało znaczące w kontekście ludzkich historii (zarówno tych małych, jak i tych dużych), w kontekście indywidualnych doświadczeń i subiektywnego doświadczania. A zatem, gdy w grę wchodzi człowiek, to czy wypada nam jeszcze pytać i zastanawiać się nad tym czy antropologia jest zaangażowana?

            Nie warto więc po raz kolejny debatować nad zwrotem etycznym, refleksyjnym czy jakimkolwiek innym w antropologii. Przecież dziś doskonale wiemy co oznacza "być tam" i jakie konsekwencje niesie to ze sobą. Wiemy, iż nawet myślenie badacza w terenie jest działaniem o charakterze moralnym mającym ogromny wpływ na badanego, jak i samego antropologa. Po co ponownie zastanawiać się nad odpowiedzialnością naszej dyscypliny i nas samych w ramach prowadzonych praktyk badawczych? Dlaczego po raz kolejny mamy rozważać na temat różnic pomiędzy zaangażowaniem a aktywizmem, spinając jednocześnie te kwestie w klamry definiowania "polityki", "polityczności" i "politycznego"? Wszak, to wszystko - na całe szczęście dla nas - już było i zostało dogłębnie przez nas "przerobione". Możemy więc chyba powiedzieć, że dzięki temu jesteśmy w niezwykle wygodnej sytuacji - a zatem mając świadomość tego wszystkiego, spróbujmy to wykorzystać. 

            Problemem bowiem nie jest dla nas kwestia samego zaangażowania antropologii a raczej jej status czy wręcz możliwość zaistnienia w dyskursie publicznym. Co zrobić, by etnologia nie funkcjonowała w świadomości potocznej jako nauka zajmująca się owadami albo wulkanami (sic!), a antropolog nie był "ekspertem" wypowiadającym się na temat wzornictwa kurpiowskich wycinanek czy też tradycyjnych technik heklowania koronek z Koniakowa? Co musimy takiego zrobić by antropolog brał udział w debatach publicznych dotyczących najbardziej palących kwestii współczesnego świata?

            Jasne! Ktoś może powiedzieć, że przecież wszystko to, co zostało do tej pory powiedziane to banał, że jest to nam wszystkim tu powszechnie znane i wiadome. I jak najbardziej ma rację. Zgodzimy się również, iż takim samym banałem będzie rzucenie hasła: "Skończmy debatować a zacznijmy działać! Zamieńmy więc te piękne słowa i postulaty na czyny i praktykę!". Jednak jak to zrobić? W głośnej już dziś debacie na łamach "op.citu" Wojciech J. Burszta zauważa, że zaangażowanie antropologii powinno odbywać się trójtorowo: poprzez dydaktykę, debatę publiczną i uczestnictwo w mediach, oraz poprzez popularyzację wiedzy antropologicznej.    

 I zgoda! Tak powinno być! Dla nas samych jak najbardziej interesujące wydają się wspomniane dwa ostatnie tory - tyle tylko, że ciągle pozostaje pytanie: w jaki sposób wprowadzić na nie antropologię? Spróbujmy więc poszukać odpowiedzi "tutaj", w otaczającej nas rzeczywistości, w świecie, w którym żyjemy na co dzień - poszukajmy więc odpowiedzi w fenomenie i różnorodności kultury popularnej. Wszak dziś, wiemy już jak wielowarstwowa i wielopoziomowa jest to przestrzeń. Wiemy, że kultura popularna to nie powierzchowne i pozbawione "głębokiego" znaczenia wytwory i praktyki ponowoczesnego człowieka. To raczej rzeczywistość będąca zwierciadłem przemian i zapotrzebowania współczesnych odbiorców. Rzeczywistość, która dla nas antropologów - w przeciwieństwie do przedstawicieli innych nauk społecznych i humanistycznych - nie stoi w opozycji do tak zwanej kultury wysokiej. Co więcej, dla nas taka opozycja w ogóle nie istnieje. Nas interesuje bowiem to, jak "żyje" człowiek (a raczej jak przedstawia swoje życie), a nie to czy jego "życie" jest - z etno i egocentrycznego punktu widzenia - mniej lub bardziej "wyszukane", "wyrafinowane", czy tez używając bardzo nie lubianego przez antropologów słowa "kulturalne". Zatem, chcąc nie chcąc, kultura popularna jest odpowiedzią na zapotrzebowania współczesnego człowieka - to w niej i wokół niej toczy się dziś nasze życie. To w tej przestrzeni odnajdujemy na przykład często nieuświadomione praktyki nacjonalistyczne oraz ukryte struktury myślenia magicznego. To wreszcie w kulturze popularnej powielane są ambiwalentne stereotypy i kreowane nowe wzorce. Innymi słowy, w przypadku kultury popularnej mamy do czynienia z niezmiernie interesującą oraz - co ważne - niezwykle istotną dla nas wszystkich problematyką.

            Czy jest tam miejsce dla samej antropologii? Na pewno! I wyprzedzając krytykę, nie chodzi tu o antropologię w wydaniu "National Geographic", czy też w osobie Wojciecha Cejrowskiego (który notabene antropologiem nie jest, choć z autorytetu antropologicznego wyczuwając koniunkturę skrzętnie korzysta). Nie chodzi więc o antropologię, która zakrawa o banalizację. Chodzi natomiast o antropologię świadomą, antropologię zgoła "naukową" i rzetelną, przedstawianą jednak na wiele sposobów i w różnych kontekstach. Mówiąc inaczej, chodzi nam o antropologię, której elementarna siła jaką jest zaszczepianie zwątpienia wśród jednogłośności, będzie powszechnie odczytywana i rozumiana.

Zanim jednak do tego przejdziemy, zapytajmy ponownie: Jaki jest odbiór antropologii w dzisiejszym społeczeństwie? Najkrócej można chyba powiedzieć, nawiązując do tytułu jednego z referatów: "Etnologia? A czego was tam uczą?". Zgodzimy się zapewne, że nieraz to słyszeliśmy. Co więcej, moglibyśmy do tego dodać kolejny fragment: "Etnologia? A czego was tam uczą? Bzdur chyba jakiś?". Bo czy wiedza antropologiczna w recepcji społeczeństwa jest wiedzą pożądaną, wiedzą dzięki której - mówiąc kolokwialnie - można zarobić? A przecież nie oszukujmy się, dla znacznej większości (dla wszystkich?) to byt określa świadomość. Zatem dla przysłowiowego Kowalskiego, antropologia jest niczym innym jak zwykłą bzdurą. Naszym zdaniem, to właśnie na tej bzdurze powinniśmy się skoncentrować. To w niej powinniśmy szukać naszej siły! Dlaczego więc nie reklamować naszej antropologicznej bzdury?! Dlaczego by nie hoombugizować antropologii?!

To, czego potrzebujemy, a raczej to co powinniśmy skrzętnie wykorzystać w dyskursie publicznym to z całą pewnością znany nam wszystkim doskonale: detal etnograficzny osadzony w kontekście społeczno-kulturowym. Nie trzeba przecież przypominać, iż badania etnograficzne od samego początku profesjonalizacji naszej dyscypliny były wyznacznikiem jej tożsamości. To właśnie wspomniane już "bycie tam", a zatem bezpośrednie doświadczanie "Inności" (czy jak to określał Bronisław Malinowski, "zanurzenie w kulturze" - czymkolwiek ona by była) oraz specyficzne relacje badacz - informator (często enigmatycznie przez nas określane jako "ludzkie") były i nadal są atrybutami odróżniającymi antropologię spośród innych nauk społecznych. I wszyscy tutaj zgromadzeni na pewno się z tym zgodzą.   

Tyle tylko, że przeglądając na przykład kolejne numery niezwykle opiniotwórczych "Kontekstów" nieustannie czujemy się jakbyśmy byli jedynie odbiorcami "jakiejś" abstrakcyjnej sztuki czy też widzami w "akimś" teatrze... i niestety nie jest to goffmanowski teatr życia codziennego. Zgodzimy się chyba, że etnograficzny detal, jego wartość, może i powinna być przez nas wykorzystywana. I nie chodzi tu tylko o to, iż detal ten stanowi swoistą obiektywizację (nie obiektywność!) tekstu. Istotne jest również to, że na tle nawet najbardziej zgrabnie i metaforycznie przedstawianych teorii, to jednak detal etnograficzny rozbłyska i uderza w nas swą "rawdziwością". Tu właśnie leży jego moc i siła. Czyż bowiem z dziecięcą fascynacją nie pragniemy czytać "utentycznych" słów "dzikiego". Oczywiście, jest dziś powszechną wiedzą antropologiczną to, że "dzikusy kłamią", w końcu Malinowski już to wiedział. Co więcej, dziś pod znakiem zapytania stoi również sama kwestia "terenu", jego namacalności i relatywności. Ale czy sam fakt "bycia tam" (cokolwiek mamy tu na myśli - czy to przestrzeń fizyczną, cyberprzestrzeń czy też hiperprzestrzeń) oraz fenomen "Innego", "Inności" (również jakkolwiek rozumiany) nie jest wart atrakcyjnego dla czytelnika opisania go na różne sposoby. A zatem ruszajmy (ponownie) w teren! Można by dodać, ruszajmy po nasze, antropologiczne "złote runo" niczym argonauci Malinowskiego po swoje naszyjniki i naramienniki!

Mając więc detal etnograficzny i uchwycony kontekst, mamy również świadomość wszelkiej interpretacji interpretowanego i interpretującego. Naszym jednak zdaniem powinniśmy mieć nie tyle świadomość, co hiperświadomość kreowania przez nas fikcji w ujęciu geertzowskim. To właśnie tu zasadza się wszelka refleksyjność pisania tekstów antropologicznych polegająca m. in. na byciu rażąco wręcz szczerym w stosunku do czytelnika. Pisząc więc, interpretując, czy w końcu kreując naszą fikcję bądźmy zatem autoironiczni, przyglądajmy się sobie i stosowanym przez nas mechanizmom! Nie wybielajmy się, nie brońmy naszej niewinności. Ba! Starajmy się działać dokładnie w sposób odwrotny! Wywołując w ten sposób czasami zachwyt, czasem zażenowanie, pamiętajmy aby swoim działaniem nie unikać, powtarzam, nie unikać ewentualnego skandalu! Wszak, jak głosi stare antropologiczne powiedzenie (którego niestety nikt dziś już nie praktykuje, chyba że jako zgrabny chwyt retoryczny): "poznając Inność, poznajesz samego siebie". Innymi słowy, powinniśmy negocjować nasz antropologiczny tekst już w ramach samego jego pisania. Powinniśmy "bawić się" wszelkimi konwencjami i "mieszać" ze sobą różne style literackie - wszystko po to, aby nie zanudzić naszego czytelnika. Tym samym wciągajmy go w grę, której kardynalną zasadą jest atrakcja!

Uprawiajmy zatem taką antropologię, która za Gombrowiczem żądała by od nas, następującej postawy: "Wiedzcie, że o mnie nie wolno mówić w sposób nudny, zwykły i pospolity. Zabraniam tego stanowczo. Domagam się - o sobie - słowa odświętnego. Tych którzy  pozwalają sobie mówić o mnie nudno i rozsądnie, karzę okrutnie: umieram im w ustach i oni mają w swoim otworze gębowym pełno mego trupa".

Hoombugizacja antropologii ma przecież na celu (pokazywać/przedstawiać/odgrywać) mówić/pisać o kwestiach i problemach nam współczesnych w sposób równie nam współczesny, popularny i atrakcyjny. Ponadto, uważamy, iż należy demaskować własne pisarstwo po to, aby paradoksalnie w ten sposób je uwiarygodnić i usprawiedliwić. Również i to jest istotnym aspektem dla antropologa mającego hiperświadomość kreowania fikcji. Należy więc wyjawić czytelnikowi napotkane przez nas problemy i przeszkody, ukazać nasze nastroje, a niekiedy także nasz wstyd i niechęć. Wszystko po to, aby fikcji nadać dozę realizmu. Mówiąc krótko, praktykujmy jakże atrakcyjną etnografię odwróconą! 

Opowiadajmy więc z pełną świadomością naszą fikcję! Opowiadajmy ją, używając przy tym intermedialności tekstu. Na czym zatem ma to polegać? To nic innego jak realizowanie projektów antropologicznych symultanicznie na wielu płaszczyznach. Poza znanym nam już dobrze poziomie tekstu naukowego, powinniśmy również zwrócić uwagę na przestrzenie, zdawałoby się banalne, przestrzenie popularne w odbiorze, innymi słowy na przestrzenie multimedialne. Zatem wspomniana intermedialność tekstu to łączenie słowa pisanego z obrazem i dźwiękiem, co w konsekwencji tworzy sieć wzajemnych powiązań i odwołań - swoisty hipertekst, tyle że multimedialny. I nie chodzi tu tylko i wyłącznie o przekazy filmowe, relacje fotograficzne - same w sobie są nam przecież doskonale znane. Ważne jest to jak zostaną one wykorzystane, w jaki sposób podane "popularnemu" odbiorcy. Nie musi to więc być tylko wystawa muzealna czy fotograficzna w zamkniętej przestrzeni galerii sztuki,. Przecież równie dobrze możemy do tego wykorzystać siłę i magiczną moc Internetu. Czy bowiem znany nam wszystkim serwis youtube.com nie zdaje się być skuteczniejszym w przekazie aniżeli sam tylko tekst pisany, który swoją drogą być może odchodzi do lamusa?    

  Ponadto, nadając projektom antropologicznym wymiar intermedialny powinniśmy szukać współpracy wśród różnych środowisk. We wspomnianej już "op.citowej" debacie, Wojciech J. Burszta mówi, iż "na obrzeżach" można znaleźć ciekawe pomysły i nowatorskie projekty. Ma tu na myśli nic innego jak jednostki tworzone w ramach struktur uniwersyteckich. A może jednak oprócz tego, wyjść poza te struktury, szukać inspiracji wśród realizatorów dźwięków, operatorów kamer, muzyków? Dlaczego by nie tworzyć słuchowisk radiowych będących relacjami z prowadzonych badań terenowych. Wszak, zebrany przez nas - często dziś na cyfrowym nośniku - materiał etnograficzny trafia tylko na kartki papieru. Szukajmy więc różnych tematów, tematów kontrowersyjnych, bulwersujących, można by powiedzieć "tematów, które są nam odradzane". To dzięki nim skupimy na sobie (i tym samym na antropologii) uwagę czytelników i odbiorców.

Wracając na koniec do wspomnianej wcześniej krytyki. Czy zatem hoombugizacja antropologii prowadzi do jej banalizacji? Naszym zdaniem nie! Z całą pewnością nie będzie to ujmą dla "naukowości" naszej dyscypliny. "Tekst naukowy" powinien odsyłać czytelnika do "tekstu popularnego", i odwrotnie. Co więcej, dialektycznie powinny się one wzajemnie uzupełniać i obrazować. Hoombugizacja antropologii to nic innego jak popularny dziś PR naszej dyscypliny. Należy bowiem skończyć ze swoistą zaściankowością i wyjść z tematem do ludzi. Należy przestać być tym "biednym" antropologiem, którego nikt współczesny nie rozumie i który z cynizmem patrzy na otaczający go świat. I na szczęście to już się dzieje. By wymienić chociażby autorski program Waldemara Kuligowskiego "Kultywator", realizowany dla poznańskiej telewizji publicznej. Ale dla nas to jeszcze za mało. Być może w przypadku wprowadzenia antropologii do dyskursu publicznego potrzebujemy zabiegów bardziej radykalnych i skandalicznych?

Marek Pawlak

Łukasz Michoń